Obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem (Hodegetria)

 

Kościół parafialny pw. Opatrzności Bożej; w ołtarzu kaplicy pw. Matki Bożej; obraz pochodzi z BŁĘDOWA, powiat grójecki.

Warsztat „Mistrza Matki Boskiej z kościoła św. Marka w Krakowie”, trzecia ćwierć XV wieku.

115,5 x 74,5 cm

Tempera na podobraziu z drewna lipowego, trzy deski od strony lica na łączeniach oklejone płótnem. Tło srebrzone, goldlakowane. Nimby zdobione wokoło techniką radełkowania i puncowania. Malowane zarysy koron i prawdopodobnie również promienie wokół głów - nowożytne. Na lamówkach płaszcza Marii przybijane metalowe aplikacje (niezachowane, być może pierwotne). Kompozycja zgodna z szablonem.

Obraz został odnaleziony w 1968 roku na strychu kościoła filialnego (wcześniej parafialnego) pw. św. Prokopa Opata w Błędowie (Galicka, Sygietyńska 1980, s. 35; Galicka, Sygietyńska 1994, s. 33).

Pierwsze dokumenty potwierdzające istnienie parafii w Błędowie pochodzą z końca XIV wieku (dokument erekcyjny kościoła w Łęczeszycach, wystawiony przez biskupa poznańskiego Dobrogosta Nowodworskiego 28 czerwca 1392 roku, wzmiankujący rektora kościoła w Błędowie, zob.: Historia Parafii św. Prokopa Opata, b.r., online, k. 2) i z 1407 roku (KZSP/X/5, 1971, s. IX, 5).

Fundację obrazu dla błędowskiego kościoła (bez rozstrzygania, czy został namalowany dla tego kościoła, czy też umieszczony w nim później) można łączyć z rodem Półkoziców- Błędowskich, powiązanych z Krakowem kolatorów. Dziedzica w Błędowie - Gotardus heres in Blandowo - wymienia dokument z 1408 roku (Galicka, Sygietyńska 1980, s. 40; Galicka, Sygietyńska 1994, s. 35). W latach 1459-1475 plebanem w Błędowie był piastujący liczne urzędy Maciej Błędowski (w 1445 roku pisarz grodzki krakowski, w 1463 roku sekretarz królewski, doktor dekretów, kantor i archidiakon przemyski, od 1475 roku rektor Uniwersytetu Krakowskiego - Boniecki 1899, s. 287). Prawdopodobnie on właśnie zamówił obraz w jednej z krakowskich pracowni malarskich, w czasie nieodległym od r.1460 (Miodońska 1989, s. 97, przyp. 35). Bliskie kontakty z Krakowem miał również brat Macieja Piotr Błędowski, który w 1454 roku ożenił się z Dorotą, córką Zawiszy z Chorągwicy koło Wieliczki i w tym samym roku zatrudnił jednego z rzemieślników krakowskich, Marcina z Kazimierza, do naprawy usytuowanego zapewne w jednym z krakowskich kościołów grobowca (CA 1917, s. 149, nr 473; Galicka, Sygietyńska 1980, s.40; Galicka, Sygietyńska 1994, s. 35). Synowie Piotra - Jan i Zawisza - studiowali w Krakowie (Boniecki 1899, s. 287; Miodońska 1989, s. 97, przyp. 35).

Przed wizytą biskupią na początku XVI wieku Błędowscy podjęli się gruntownego remontu kościoła. W 1510 roku biskup poznański Jan Lubrański erygował ołtarz Matki Boskiej (Nowacki 1964, s. 532, za: Galicka, Sygietyńska 1980, s. 40). Dokument sporządzony po kolejnej wizytacji, przeprowadzonej w 1603 roku przez biskupa Wawrzyńca Goślickiego, wymienia nowy kościół z ołtarzem głównym cum Imagine Beatae Virginis Mariae - zapewne z umieszczonym w nim interesującym nas obrazem (wizytacja Goślickiego 1603, za: Galicka, Sygietyńska 1980, s. 40; Galicka, Sygietyńska 1994, s. 35). Kolejny drewniany kościół, zbudowany w 1728 roku, spłonął w 1817. Odbudowana w 1822 roku świątynia już w drugiej połowie wieku popadła w ruinę. Według dokumentu sporządzonego w 1873 roku (...) kościółek pomimo należnego starania obecnie znajduje się w najopłakańszym stanie i grozi niebezpieczeństwem zawalenia - ściana jego lewa do środka do zakrystyi znacznie pochylona została. (...) Ołtarz wielki. Mensa murowana omamentacyi nie ma żadnych ramy zawierają podwójne obrazy Sgo Prokopa i Matki Boskiey ordynaryine a obrazy starością i czasem zniszczone nie przedstawiają piękności pędzla (AAWa, Inwentarz 1873, s. 1). Wkrótce w Błędowie wybudowano drugi kościół (pw. Opieki św. Józefa, konsekrowany w 1889 roku), a starą zniszczoną świątynię w 1896 roku zamieniono na kaplicę pogrzebową. Remont kaplicy w 1899 roku - wykonano nowy strop, podłogę i drewniany ołtarz główny — umożliwił jej trwanie do 1926 roku, gdy z powodu zagrożenia zawaleniem zakazano jej używania (Historia Parafii św. Prokopa Opata, b.r., online, k. 13). Nie ma wzmianki, co w tym czasie działo się z obrazem. Ostatecznie kaplicę rozebrano w 1934 roku, a na jej miejscu w latach 1935-1938 zbudowano murowany kościół projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza (KZSP/X/5, 1071, s. IX, 5, il. 115; Galicka, Sygietyńska 1980, s. 35, 40, pr/.yp. 14). W ołtarzu głównym znalazł się obraz malowany na płótnie, kopia obrazu Najświętszej Marii Panny Nieustającej Pomocy (Historia Parafii św. Prokopa Opata, b.r., online, k. 13). Zniszczony i wielokrotnie przemalowany gotycki obraz Matki Boskiej (ostatnia warstwa przemalowania prawdopodobnie z XX wieku) został porzucony na strychu nowo wybudowanego kościoła pw. św. Prokopa Opata, gdzie podczas inwentaryzacji w latach sześćdziesiątych odnalazły go Izabela Galicka i Hanna Sygietyńska. W trakcie konserwacji obrazu, realizowanej w latach 1970—1976 przez Aldonę Romanowiczową i Marię Wodzińską z Pracowni Konserwacji Malarstwa Muzeum Narodowego w Warszawie, usunięte zostały trzy warstwy przemalowań (według autorek konserwacji zapewne z wieków XVI, XVIII i XX). Od odwrocia naklejono parkietaż (Galicka, Sygietyńska 1980, s. 35-41; Galicka, Sygietyńska 1994 s. 36).

Ze względu na brak w parafii środków na sfinansowanie prac konserwatorskich, odnaleziony obraz został przekazany księdzu prymasowi kardynałowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Po zakończonej konserwacji przez pewien czas przechowywany był w rezydencji prymasa Polski w Warszawie, a w 1978 roku (lub po 1980 - Galicka, Sygietyńska 1980, s. 35) przekazany w darze do nowo wybudowanego kościoła pw. Opatrzności Bożej w Warszawie na Ochocie.

Z inicjatywy ks. prałata Wiesława Kądzieli, czyniącego starania, by wizerunek Matki Boskiej powrócił do rodzimego kościoła, przy finansowym wsparciu parafii pw. Opatrzności Bożej w Warszawie, w 2012 roku Małgorzata Nowalińska wykonała kopię obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem (tempera ze srebrzeniami na podobraziu z desek lipowych), która została przekazana parafii pw. św. Prokopa Opata w Błędowie. W 2014 roku kopię umieszczono w głównym ołtarzu.

Odkryty w Błędowie gotycki obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem powstał w warsztacie „Mistrza Matki Boskiej z kościoła św. Marka". Kompozycję malarską wykonano według wykorzystywanego w warsztacie szablonu.

Szczegółem wyróżniającym ten obraz spośród innych są ślady (obecnie zamalowane farbą w kolorze złotym) po najprawdopodobniej metalowych aplikacjach, znajdujących się niegdyś na obszyciu płaszcza Marii - pośrodku każdego kształtu widoczne są ubytki zaprawy, a niekiedy metalowe trzpienie. Przykładu takich ozdób dostarcza nam obraz z Cieszyna (Hodegetrie, 2015, kat. nr 12). Zachowana tam w całości jedna aplikacja — rodzaj rozetki z cyny [z czerwonym szkliwem] [...] może informować o przybliżonym kształcie ozdób zerwanych niegdyś z obrazu z Błędowa. Formę bardziej ozdobną miała z pewnością spinająca płaszcz, również nałożona brosza, dziś zastąpiona osobliwą fantazyjną rekonstrukcją w formie malowanej „zakładki” [...]. Stosowanie na obrazach Hodegetrii metalowych aplikacji w malarstwie małopolskim nie należało do wyjątków (AHK, Gadomski, Warszawa-Ochota, 2010; zob.: Gadomski 1988, s. 105-106, il. 273, 274). Na obrazach warsztatowych przykłady podobnych zdobień znajdujemy we Wrocieryżu (kat. nr 40), Załężu (kat. nr 44) i Działoszycach (kat. nr 43).

Pierwotnie lamówki płaszcza Marii i Dzieciątka mogły być zarówno srebrne, goldlakowane lub złocone (a widoczna obecnie brązowo-pomarańczowa warstwa to późniejsze przekształcenie), jak i malowane - odpowiednikiem obecnie istniejących, malowanych taśm być może są (o ile nie są przemalowaniem) jasnougrowe wykończenia płaszcza Matki Boskiej w kościele św. Marka w Krakowie (kat. nr 39). Być może przemalowaniem jest biała koronka pod szyją Matki Boskiej. Lamówki tuniki Dzieciątka obecnie przysłonięte przemalowaniem wykonanym farbą w kolorze złotym.

Na obszyciu sukni pod szyją Marii ślady / pozostałości minuskułowego napisu „Maria" (AHK, Gadomski, Warszawa-Ochota, 2010; por.: Wola Radziszowska - kat. nr 38, Kraków, kościół św. Marka - kat. nr 39, Wrocieryż - kat. nr 40, Załęże - kat. nr 44, Kamieniec Podolski - Prolegomena, 2014, kat. nr 35). Innymi charakterystycznymi szczegółami warsztatowymi są: starannie malowane oczy z zaznaczonymi rzęsami oraz włoskami brwi, widoczne pojedyncze pasma włosów wokół ucha Matki Boskiej, czerwona „aksamitna” tunika oraz duże i nisko ułożone ucho Dzieciątka. W cechach ikonograficznych i stylistycznych obraz wydaje się najbliższy obrazom z Będkowa, Załęża oraz kościoła pw. św. Marka w Krakowie.

Tło i nimby gładkie, zdobione techniką radełkowania i puncowania. Zarysy koron zamkniętych są zapewne śladem przeróbek z wieku XVI. Do elementów datujących należą - obok właściwości typu - kątowe załamania tuniki Chrystusa. Na odwrotnej stronie tablicy reszty malowanego przedstawienia Chrystusa Bolesnego o charakterze prowizorycznego szkicu (dziś przysłonięte parkietażem), może z wieku XVI (AHK, Gadomski, Warszawa-Ochota, 2010).

Informacje pochodzą z książki na temat obrazów malowanych w stylu Hodegetria, opublikowanej w 2017 roku. Autorem opisu są: Małgorzata Nowalińska, Jerzy Gadomski.

Materiały niepublikowane: AHK, Gadomski, Warszawa-Ochota, 2010.

Publikacje: Boniecki 1899, s. 287; KZSP/X/5, 1971, s. IX, 5; Koran 1979, s. 131 przyp. 34; Galicka, Sygietyńska 1980, s. 33, 35-41, przyp. 14; Gadomski 1986, s. 35-36, il. 8; Schustcr -Gawłowska 1986a, s. 188, 194, il. 9; Schuster-Gawłowsk.i 1986b, s. 215; Gadomski 1988, s. 105-106, il. 273, 274; Miodońska 1989, s. 97, przyp. 35; Schuster-Gawłowsk.i 1990, s. 51, il. 9 (podpis błędny); Sygietyńska 1994, s. 430 431, il. 111; Gadomski 2004, s. 271; Labuda 2004, s. łl i; Sygietyńska-Kwoczyńska 2004, s. 144, il. 685; Historii/ Para fu św. Prokopa Opata, b.r., online, k. 2, 13; Prolegomena, 2014, kat. nr 12, 35